Wat is er specifiek van iemand herkenbaar in het werk dat hij maakt? Deze vraag naar authenticiteit stond altijd centraal in de recensies die Gert Staal jaren geleden voor de Volkskrant schreef. Gebrek aan eigenheid betekende vrijwel automatisch dat het werk voor hem niet interessant was. Een opvatting, zo zegt hij zelf, die inmiddels door recente culturele ontwikkelingen is ingehaald. Tijdens het eerste DDC-I seminar van 2002, gehouden op donderdagavond 25 april en als altijd georganiseerd door Pastoe, Sikkens en Philips Lighting, wordt duidelijk dat het begrip authenticiteit nog altijd volop in de belangstelling staat. In een 'uitverkocht' Dutch Design Center introduceert gespreksleider Staal de vier sprekers: ontwerper Maarten van Severen, filosoof Siebe Thissen en ontwerper Gilian Schrofer, die samen met architect Rob Wagemans aan het roer staat van Concrete Architectural Associates.

Generaties kunstenaars en architecten hebben in voorbije eeuwen het vak geleerd door bij een meester letterlijk de kunst af te kijken. De eis om creativiteit te koppelen aan authenticiteit, of kwaliteit af te meten aan betoonde eigenzinnigheid is in de geschiedenis van de kunst nog betrekkelijk jong. Het modernistische fundament van de oorspronkelijkheid heeft ook de ontwerpdisciplines gedurende de 20ste eeuw sterk beïnvloed. In de ontwerperpersoonlijkheid lag de ziel van zijn werk. Tegen het eind van de vorige eeuw tekende de kentering zich af. Sampling drong door op meer terreinen dan alleen de muziek. In het theater, in de schilderkunst, op de bouwplaats en in het interieur blijkt het 'knip-en-plak' principe een vruchtbare werkmethodiek. De snelheid neemt toe. Kwaliteit wordt een ander begrip. Kortstondiger misschien en zeker ook anoniemer, maar tegelijk ontdaan van iedere claim op het eeuwige of tijdloze. Wat nu goed is, hoeft zich morgen meer niet te bewijzen. Wat een specifieke groep consumenten aanspreekt, hoeft zich niet met anderen te verstaan. Welke betekenis heeft authenticiteit nog in de 'partycultuur' van Now & Wow?

Authenticiteit bestaat niet
Maarten van Severen, de uit Antwerpen afkomstige meubel- en interieurontwerper, heeft in de afgelopen twintig jaar een prominente plaats verworven in de moderne vormgevingswereld. Zijn werk wordt wel gerekend tot het minimalisme en is in hoge mate authentiek, daar waar het gaat om de herkenbaarheid. Tijdens zijn presentatie, waarbij hij met name beelden van eigen werk toont, wordt duidelijk dat hij daar zelf heel anders over denkt. "Er is geen binnenhuisarchitect, architect of vormgever die weet waar hij over praat als het gaat over minimalisme", stelt Van Severen, "het is een term die ooit door de tijdschriften is opgepakt en sindsdien wordt gepromoot". Waar het wel over gaat is het samenkomen en samengaan van heel veel zaken die samen een ding kunnen worden; kunst, film, een gedicht of een roman.

Ook bij meubelen draait het in essentie om de ontwikkeling, de evolutie die doorgemaakt wordt. Zowel historisch gezien, waarbij een ieder natuurlijk de inzichten van zijn voorgangers gebruikt om zelf een stap verder te komen, als op productniveau. Iedereen levert zijn eigen bijdrage. In een beeldcollage laat Van Severen verschillende momenten uit de ontstaansgeschiedenis van een meubel zien. "Het gaat niet over authenticiteit, maar over een manier van werken", vertelt hij. In 1992 ontwierp Van Severen een stoel die in 1998 door Vitra als model .03 op de markt werd gebracht. Een vriend vertelde hem dat hij de stoel van Vitra niet zo goed vond als de echte, het oorspronkelijk prototype. Maar waar de .03 een comfortabele zit had, brak Van Severen op zijn eigen stoel bijna zijn rug. Authenticiteit!?

Samenwerken is heel belangrijk volgens Van Severen. Dat was het een aantal jaren geleden, toen hij zijn meubelen met enkele medewerkers nog in een eigen werkplaats ontwikkelde en fabriceerde en dat is het, nu hij veel grootschaliger projecten onderhanden heeft, nog steeds. "Je ontwikkelt je eigen taal, door altijd te tekenen en door voortdurend te blijven corrigeren, zowel je eigen werk als dat van anderen", vertelt Van Severen. Samen met de man die al dertig jaar in de Modelshop van Vitra alle meubels uitwerkt voor productie, heeft hij drie jaar lang gewerkt aan de ontwikkeling van een stoel, waarvan op een röntgenfoto de complexe constructie zichtbaar is. Het start vaak met een beeld van hoe iets gemaakt moet worden en vervolgens zijn er allerlei mensen die helpen. Authenticiteit bestaat niet voor Maarten van Severen.

Eigenschap van een nieuw medium
Siebe Thissen, historicus en filosoof, op dit moment onder meer werkzaam als hoofd Kunst & Openbare Ruimte bij het Centrum Beeldende Kunst te Rotterdam, start zijn verhaal met de constatering dat authenticiteit maar een lastig woord is. Het begrip heeft een grote rol gespeeld in de 20ste eeuw, evenals vervreemding, ontworteling, degeneratie en deconstructie. Voor zowel extreem links, het Communisme, als extreem rechts, het Fascisme, was het een mooie techniek om mensen buiten te sluiten. Wat puur, eigen, zuiver en oorspronkelijk was werd afgezet tegen dat wat het niet was. De relatie tussen ontwerpen en authenticiteit gaat echter zeker terug tot de levensfilosofie die werd uitgedragen door de 19de eeuwse Spinozisten. Zij waren geïnteresseerd in de wijze waarop de mens zijn eigen leven kan vormgeven, waarbij authenticiteit een belangrijke rol speelde.

De handleiding tot het ontwerpen van een oorspronkelijk leven en levensgeluk, werd door de 17de eeuwse filosoof Spinoza opgeschreven in 'De Ethica'. Zijn ideeën waren zo extreem dat het tot 1850 duurde voordat de eerste schrijvers en kunstenaars deze in het openbaar gingen verkondigen. In het door de kerk gedomineerde Nederland was het door de mens vormgeven van zijn eigen leven een heikel punt. Wilde je oorspronkelijk gaan leven dan diende je de kerkelijke theologie aan banden te leggen. Daarnaast zorgde ook de wetenschap voor problemen. Tussen de zaken die 'meetbaar' zijn en de onmeetbare dingen die mede onze werkelijkheid bepalen, bestaat een permanente kloof. De Spinozisten probeerden deze kloof te overbruggen door een eenheidsfilosofie te verzinnen, waarin alles in elkaar grijpt. Alles moet samenhangen en zo een uitdrukking zijn van de juiste levenspraktijk.

Rond 1900 hield een groot aantal genootschappen zich met authentieke levenspraktijken bezig: vrijdenkers, theosofen, antroposofen, anarchisten, etc. Men sloot zich vaak achtereenvolgens bij de verschillende stromingen aan, op weg naar een authentieke samenleving. "Authenticiteit, heeft alle grote bewegingen in de 20ste eeuw bepaald, maar met de snelle technologische ontwikkelingen na 1945 zijn we het spoor kwijtgeraakt," stelt Thissen. "Het is geen filosofisch of sociologisch probleem meer, maar een eigenschap van een nieuw medium". Ieder nieuw medium triggert een behoefte aan oorspronkelijkheid, zoals de eerste pc heimwee kon oproepen naar de typemachine. Evenals de Spinozisten lijken ontwerpers van nu het gevoel te hebben dat ze zoveel mogelijk elementen moeten samenbrengen, waarvan ze denken dat ze op henzelf, op hun eigen denken zijn toegesneden, om zo op een authentieke of oorspronkelijke manier te kunnen creëren.

De snoepwinkel
" Het is leuk als mensen het mooi vinden, maar het is beter als de kassa rinkelt." Met dit statement begint de presentatie van Concrete Architectural Associates uit Amsterdam. Ontwerper Gilian Schrofer en architect Rob Wagemans presenteren zichzelf en hun werk aan de hand van 22 trefwoorden, ondersteund door 22 associatiebeelden, gekoppeld aan evenzoveel projecten. Het gaat over: concrete, provocation, temptation, experience, unexpected, solution, identity, inspiration, combine, prefab, humor, frustration, concept, porno, contemporary, satisfaction, destination, illusion, artificial, commercial, escape en authenticity. Een waterval, waarin zij om beurten in kernachtige bewoordingen vertellen over het waar, wat, hoe en waarom. Het begint met een filmpje van hun kantoor, gevestigd in een voormalige gymzaal, waar zij met gemiddeld 8 stagiaires en freelancers, afkomstig uit diverse ontwerpdisciplines, ontwerpen maken die aansluiten bij wat er op dit moment gaande is.

"Ons werk gaat over verleiding", vertelt Schrofer, "en we halen onze referenties overal vandaan". Veel van de getoonde projecten zijn gerelateerd aan winkelen en uitgaan. Onder het trefwoord 'experience' wordt de eerste kledingwinkel van het Nederlandse Laundry Industries in Londen getoond. Het moest één van de winkels worden die iedereen na een hele dag shoppen zou bijblijven. Een rechthoekige doosvorm ligt vanaf de straat schuin naar beneden het pand in. De bezoeker raakt gedesoriënteerd doordat alles scheef loopt, behalve de kleding die onvermijdelijk loodrecht naar beneden hangt. In combinatie met de juiste belichting krijgt de kleding hierdoor extra aantrekkingskracht. Ook in andere winkels, clubs en restaurants die ze ontwerpen proberen ze de bezoeker te prikkelen. De grote gouden glittertoiletten in het piepkleine restaurant Spring in Amsterdam zijn hiervan een goed voorbeeld. Alle gasten praten er over.

Het trefwoord 'artificial' staat voor de fascinaties waarmee Concrete bezig is; illusie en cultuur consumeren. Ocean Dome staat in Japan op nog geen 10 kilometer van zee. Bezoekers wanen zich aan het strand en worden ieder uur vermaakt met een surfer die op de kunstmatig opgewekte golven zijn kunstjes doet. Ook is in Japan Huis ten Bosch compleet nagebouwd, naast een groot aantal andere Nederlandse gebouwen. De vraag naar authenticiteit lijkt hier volkomen onbelangrijk. Als associatiebeeld bij hun laatste trefwoord, 'authenticity', is gekozen voor de website van Concrete. Voor Schrofer en Wagemans is authentiek en origineel zijn geen doel op zich, waarop Gert Staal de avond besluit met de constatering dat de vraag naar wat authenticiteit nu precies is, onbeantwoord is gebleven. Tenzij je er natuurlijk van uit gaat dat het eenvoudigweg niet bestaat.

(c) Dutch Design Centre Utrecht, Thema: AUTHENTICITEIT
(25 april 2002)